Kościół w Polsce stoi dziś przed rachunkiem, którego nie da się dłużej odkładać. Rośnie liczba księży emerytów, a wraz z nią koszt godnego utrzymania domów księży seniorów. Przenoszenie katechezy ze szkół do sal przyparafialnych oznacza konieczność utrzymania — a często wyremontowania i doposażenia — pomieszczeń, które przez lata stały puste. Do tego dochodzi kosztowny obowiązek wobec materii zabytkowej: dachy, więźby, witraże, polichromie, organy, mury. Konserwator zabytków nie pyta, czy parafię na to stać.
Jednocześnie Kościół dysponuje zasobem, o którym w świecie biznesu mówi się, że jest bezcenny: adresem. Kościelne nieruchomości znajdują się w miejscach, o które deweloperzy toczą wieloletnie boje — w ścisłych centrach miast, przy rynkach, przy głównych szlakach pieszych. Kościół Mariacki w Krakowie, Jasna Góra, katedra świdnicka — to nie tylko miejsca kultu, ale magnesy turystyczne o sile porównywalnej z największymi atrakcjami Europy.
Kapitał, którego nie widać w bilansie
Juliusz Bolek, przewodniczący Rady Dyrektorów Instytutu Biznesu, w rozmowie o kapitale Kościoła zwraca uwagę na fundamentalne nieporozumienie. Powszechne przekonanie o bogactwie Kościoła bierze się z liczby budynków, tymczasem — jak podkreśla — „są to przecież budynki użyteczności publicznej”. Zabytkowa świątynia nie jest aktywem, które generuje przychód. Jest zobowiązaniem. Dla wielu diecezji to pozycja wyłącznie kosztowa, i to rosnąca.
Bolek przypomina przy tym, że „w każdej organizacji najważniejszy jest kapitał ludzki”, a w przypadku Kościoła są to kapłani, siostry zakonne i oddani wierni. „Bez nich Kościół nie będzie mógł funkcjonować” — mówi, wskazując na spadającą liczbę powołań jako problem nie tylko duszpasterski, ale finansowo-organizacyjny. Mniej księży to mniej rąk do pracy i więcej emerytów na utrzymaniu. „Bogactwo duchowe Kościoła jest większe niż materialne, choć z pewnością bardzo trudno to wyliczyć” — zauważa Bolek. To zdanie warto czytać także odwrotnie: skoro majątek materialny jest mniejszy, niż się wydaje, tym staranniej trzeba nim gospodarować.
Turysta nie jest intruzem
Punktem zapalnym jest zawsze to samo pytanie: czy wpuszczanie ruchu turystycznego do świątyni nie odbiera jej charakteru modlitewnego? Odpowiedź brzmi: nie musi, jeśli ktoś zaprojektuje to świadomie.
Problem polega dziś na tym, że w wielu kościołach turysta i modlący się zostali wrzuceni do jednej przestrzeni bez żadnego pomysłu. Turysta czuje się nieswojo — chce obejrzeć ołtarz, ale widzi klęczącą osobę i ma wyrzuty sumienia, że przeszkadza. Modlący się jest rozpraszany szuraniem, szeptem i błyskami telefonów. Obie strony wychodzą niezadowolone.
Rozwiązanie jest architektoniczne i organizacyjne, nie ideologiczne. Kluczowe znaczenie ma usytuowanie kaplic adoracji i innych miejsc stałej modlitwy w taki sposób, by były wyciszone, wydzielone i osłonięte od głównej trasy zwiedzania. Wtedy turysta może przejść nawą, obejrzeć, sfotografować i wyjść — bez poczucia, że kogoś irytuje. A wierny, który przyszedł się modlić, ma miejsce, w którym naprawdę może to zrobić. Dobrze poprowadzona trasa zwiedzania, oddzielne wejście, godziny ciszy — to narzędzia, które od dawna stosują największe sanktuaria Europy.Co więcej, turysta, który nie czuje się intruzem, częściej zatrzyma się przy tablicy z historią miejsca, zapali świecę, czasem zajrzy do kaplicy i sam się pomodli.
Klaster wokół sanktuarium
Jerzy Mosoń, dziennikarz ekonomiczny, szef Działu Gospodarka i Świat Agencji Informacyjnej, ujmuje to językiem gospodarki. „Ruch pielgrzymkowy w Polsce jest szczególnym i wciąż niewykorzystanym komponentem polskiego sektora turystycznego” — pisze. I proponuje przeniesienie na grunt kościelny sprawdzonego mechanizmu: „W biznesie świeckim ogromną rolę dla głównej inwestycji odgrywają klastry”. Chodzi o obudowanie głównego obiektu — świątyni, sanktuarium, klasztoru — powiązanymi z nim usługami, które razem tworzą ekosystem utrzymujący całość.
Mosoń jednocześnie ostrzega: „Kościół w Polsce powinien dostrzec w turystyce religijnej swoją szansę, ale musi być ostrożny, by nie wylać dziecka z kąpielą”. To trafna diagnoza. Alternatywą dla mądrego zagospodarowania nie jest bowiem status quo, tylko wyprzedaż. Rosnące koszty utrzymania już dziś zmuszają wspólnoty do pozbywania się obiektów, które później stają się dyskotekami czy piwiarniami. Lepiej, żeby parter domu parafialnego zarabiał na dach kościoła, niż żeby cały klasztor trafił na rynek.

Parter, który utrzymuje piętra
Nie chodzi o wprowadzanie handlu do świątyń — ta granica jest jasna i nie ma powodu jej naruszać. Chodzi o to, co dzieje się obok: o partery domów parafialnych, plebanii, budynków kurialnych, zabudowań klasztornych. To są lokale w najlepszych lokalizacjach w Polsce, które dziś bardzo często służą jako biura, pomieszczenia gospodarcze albo stoją zamknięte.
Każdy taki parter powinien zostać przeanalizowany pod kątem wykorzystania na handel i usługi. W bezpośrednim sąsiedztwie świątyni informacja turystyczna, księgarnia, kawiarnia, sklep z produktami zakonnymi — miodami, serami, nalewkami, kosmetykami, ceramiką — nie tylko nie rażą, ale będą przyjęte z entuzjazmem. Turysta w Krakowie, Częstochowie czy Świdnicy szuka takich miejsc i wydaje w nich pieniądze, które dziś trafiają do przypadkowych punktów w okolicy. Taki lokal jest przy tym naturalnym przedłużeniem misji: sprzedaje nie tylko towar, ale i opowieść o miejscu.
Logika przestrzenna jest przy tym prosta i w komercyjnym budownictwie oczywista od dziesięcioleci: najwyższą wartość ma parter przy ulicy, więc to on powinien zarabiać. Jeśli parter utrzymuje cały budynek, nikt rozsądny nie będzie narzekał, że do biura parafialnego, sali katechetycznej czy mieszkania trzeba wejść piętro wyżej. To nie degradacja funkcji kościelnych, tylko warunek ich utrzymania. Dochód z najmu jest przewidywalny, powtarzalny i — inaczej niż zbiórki — nie obciąża wiernych.
Nawet muzułmański król to wie
Skalę zaniedbania dobrze pokazuje porównanie z Jordanią, o którym pisze portal wAkcji24.pl. Monarchia haszymidzka konsekwentnie buduje infrastrukturę wokół biblijnego dziedzictwa, planując do 2030 roku zagospodarowanie 34 miejsc związanych z historią chrześcijaństwa i wyszkolenie wyspecjalizowanych przewodników. Betania za Jordanem trafiła na listę UNESCO i stała się realnym produktem turystycznym.
Tymczasem w Polsce rządowy program wsparcia turystyki rozdzielił zaledwie 12,6 mln zł pomiędzy 69 wniosków na całą branżę, bez wyodrębnienia dziedzictwa religijnego jako osobnej kategorii. A mówimy o kraju, który ma katedrę św. Stanisława w Świdnicy, sanktuarium Maria Śnieżna na 847 metrach — najwyżej położone w Polsce — czy unikatową Kaplicę Czaszek w Czermnej. Państwo muzułmańskie uznało chrześcijańskie dziedzictwo za zasób strategiczny. Polska wciąż traktuje własne jak temat poboczny.
Gospodarność jest cnotą
Nie ma sprzeczności między świętością miejsca a gospodarnością zarządzania nim. Ewangeliczna przypowieść o talentach mówi wprost, co myśleć o zakopywaniu powierzonego dobra w ziemi. Kościelne nieruchomości to depozyt pokoleń — i właśnie dlatego nie wolno pozwolić, by niszczały z braku środków, skoro środki można wypracować bez naruszania ich sakralnego charakteru.
Potrzebna jest zmiana podejścia: audyt zasobu, profesjonalne zarządzanie nieruchomościami na poziomie diecezji, wsparcie dla proboszczów, którzy nie muszą być ekspertami od najmu komercyjnego. Świątynia ma pozostać świątynią. Ale wszystko wokół niej może i powinno pracować na to, by nią pozostała.
Andrzej Wierny
06.10.2026r. OW Źródło wAkcji24 https://wakcji24.pl/kosciol-turysta-i-parter/
Jacek Halicki https://pl.wikipedia.org/wiki/Wambierzyce#/media/Plik:2024_Bazylika_w_Wambierzycach_(06).jpg


